Διάσελα, μονοπάτια και μεσοράχες της ενδοχώρας

A.Σύντομη ιστορική αναδρομή

Στα παλιά χρόνια, στην κεντρική ορεινή Ελλάδα και όχι μόνον, οι άνθρωποι, για να φθάσουν στα κοντινά εμπορικά κέντρα, όπως ήταν το Καρπενήσι, το Μουζάκι, η Καρδίτσα, η Άρτα κ.α.,  πεζοπορούσαν φορτωμένοι με δέκα, είκοσι, τριάντα οκάδες στην πλάτη.   Σκοπός ήταν η προμήθεια υλικών, που τους ήταν απαραίτητα για να ζήσουν.  Τα υλικά αυτά έφθαναν στα εμπορικά κέντρα και οι περισσότεροι άνθρωποι που ζούσαν στα ορεινά έπρεπε να περπατήσουν ώρες, μέρες, για να φθάσουν σ’ αυτά.

1
«Η οροσειρά της Καζάρμας 1.971 μ. Αργιθέα Καρδίτσας» από του Τάκη Ντάσιου Στ Άγραφα, σ. 24, εκδ. Μίλητος

Σκαρφάλωναν ορεινούς αυχένες (διάσελα ή ζυγοί) πολύ ψηλούς, που έκλειναν τον χειμώνα, όπως στο Τύμπανο, την Οξιά, την Καζάρμα της Αργιθέας (1).  Σ’ αυτούς τους αυχένες έχουν χαθεί πολλοί.

2
«Ψηλές κορφές και ανάμεσά τους διάσελα (ζυγοί), περάσματα ανθρώπων», οροσειρά Τσουρνάτας

Από τις νεώτερες τραγωδίες είναι αυτή στο Τύμπανο Αργιθέας το 1936, όπου χιονοστιβάδα καταπλάκωσε 25 Αργιθεάτες, καθώς επέστρεφαν από το Μουζάκι στα χωριά τους.

3
«Αργιθεάτες σπάζουν τον αποκλεισμό της Οξιάς μεταβαίνοντες προς Θεσσαλίαν», απ το βιβλίο του Γεωργίου Δ. Στάθη1971: Από τ Άγραφα, ήτοι η άγραφη ιστορία παλαιά, νεωτέρα και σύγχρονης των θρυλικών Αγράφων της Πίνδου της Αργιθέας και των:, χωριών της, σ. 198, Detroit, Michigan ΗΠΑ

Τα κυριότερα περάσματα εκείνη την εποχή στην ορεινή περιοχή των Αγράφων ήταν για τη Θεσσαλική πεδιάδα οι αυχένες στο Τύμπανο, την Καζάρμα και την Οξιά προς το Μουζάκι,  στο Βουτσικάκι μέσω Σερμενίκου-Τσαρδάκι-Μπλάσδου.  Ο ίδιος ο αυχένας Τσαρδάκι εξυπηρετούσε την Καρδίτσα με τα βόρεια χωριά Δολόπων και Αγράφων (Τροβάτο, Βραγκιανά, Καρβασαράς, Καρίτσα κ.α.).  Νότια ήταν οι αυχένες του Ιτάμου της Σπινάσας-Σαραντάπορα-Μαστρογιάννη, της Μολόχας-Απιδιάς και το Ζαχαράκι για τις γειτονικές περιοχές των Αγράφων, Δολόπων και Κτημενίων. (2)

4
«Καραβάνι μεταφέρει χρειώδη από τα εμπορικά κέντρα στα χωριά της Αργιθέας» από το βιβλίο του Γεωργίου Δ. Στάθη1971: Από τ Άγραφα, ήτοι η άγραφη ιστορία παλαιά, νεωτέρα και σύγχρονης των θρυλικών Αγράφων της Πίνδου της Αργιθέας και των χωριών τη, σ.240, Detroit, Michigan ΗΠΑ

Ο Δημήτρης Λουκόπουλος (3) στα βιβλία του: Στ’ Άγραφα και Στα βουνά του Κατσαντώνη γράφει για τους αυχένες, που οι χωρικοί τους λένε διάσελα ή ζυγούς: «Aν ρωτήσεις τους χωρικούς τι είναι διάσελο θα σου πουν: Εκεί που ανασαίνει ο άνθρωπος γιατί διασελώνει, αφήνει τον ανήφορο που τον λαχάνιασε και παίρνει τον κατήφορο.  Έτσι είναι παιδί μου και τα διάσελα της ζωής, όταν αφήνεις πίσω τα βάσανα και παίρνεις το καλύτερο, τον δρόμο με τις ελπίδες.  Το καλαμπόκι, το πολυτιμότερο αγαθό, το κουβαλούσαν πολλές φορές ζαλικωμένες στην πλάτη τους οι χωρικές (4).  Όταν κάποιος ξένος και ανήξερος συναντούσε στις μακρινές πορείες του τα ανθρώπινα αυτά υποζύγια και τα ρωτούσε για το φορτίο τους, έπαιρνε αυτήν την απόκριση: «Φαρμάκι».  Ο σκληρός και απάνθρωπος μόχθος της αγοράς και της μεταφοράς μετέτρεπε σε φαρμάκι την ξερή μπομπότα».

5

Δεν χρειάζεται να ταξιδέψεις μακριά.  Λίγο πιο βόρεια, στην ίδια την οροσειρά της Πίνδου, ήρθε στην θύμησή μου ο ζυγός του Μετσόβου.  Διαβάζοντας τις περιηγήσεις του Άγγλου περιηγητή  William Leake στο βιβλίο του Η Θεσσαλία, (1805 -1810)  από το ημερολόγιον του Άγγλου περιηγητή σταμάτησα στην ημερομηνία Νοέμβριος 13, 1805.  «Η πόλη μισοθαμμένη στα χιόνια και μαύρα κρύσταλλα πάγου κρέμονται απ’ τα γείσα των στεγών.  Εχάσαμε λίγο καιρό προς το τέλος της διαδρομής μας με την συνάντηση ενός μεγάλου αριθμού όνων και ημιόνων ερχομένων απ’ την Θεσσαλία με φορτία κατά το πλείστον αλεύρων.  Τα καραβάνια αυτά μετακινούσαν σωρούς χιονιού και είχαν περάσει τον ζυγό του Μετσόβου με δυσκολία, συνέπεια της σφοδρότητας του ανέμου.  Όσοι προσπάθησαν το πέρασμα αργότερα αναγκάστηκαν να αφήσουν τα φορτία τους επάνω στην κορυφή του βουνού».  Για την επόμενη μέρα ο ίδιος ο περιηγητής σημειώνει:  «…καίτοι έπεσε πολύ χιόνι την νύχτα και ο καιρός εξακολουθεί άσχημος, οι Μετσοβίτες ανακοίνωσαν ότι το βουνό είναι διαβατό.  Ξεκινήσαμε το πρωί όπου γρήγορα μπήκαμε στα σύννεφα και χάσαμε την θέα κάθε αντικειμένου πέραν λίγων μέτρων αποστάσεως και αφήσαντες τον χείμμαρο αρχίζουμε τ’ ανέβασμα του ζυγού μέσα από ελικοειδή δρόμο.  Καθώς ανεβαίνουμε, το χιόνι γίνεται βαθύτερο και όπως είναι μαζεμμένο σε χιονοστιβάδες φτιάχνει λοφίσκους κάτω απ’ τους οποίους οι θάμνοι είναι κρυμμένοι.  Ο ανατολικός αέρας περνά από πάνω απ’ την κορυφογραμμή σαν καταιγίδα με διαπεραστική δριμύτητα.  Εκεί που το χιόνι έχει φύγει απ’ την δύναμη του αέρα και η βραχώδης επιφάνεια έμεινε γυμνή, το στενό ολισθηρό μονοπάτι απ’ την πλευρά του κρημνού, δεν είναι λίγο επικίνδυνο».

6
«Ακούραστες» απ το βιβλίο του Σπύρου Μελετζή1984:Με τους αντάρτες στα βουνά, Γ΄ έκδοση, σ. 166

Η ορεινή Ελλάδα είναι γεμάτη από κορφές και διάσελα (ζυγώματα).  Μία ατελείωτη ζυγωματιά είναι η χερσαία χώρα μας.  Ένα κραυγαλέο παράδειγμα, ο ορεινός όγκος της Πίνδου, που αποτελεί και την ραχοκοκαλιά της Ελλάδας, αλλά και όλα τα άλλα βουνά μας.  Ανάμεσα στις ψηλές κορφές, ο άνθρωπος βρήκε τον τρόπο να ξεπερνά τα εμπόδια και να ενώνει αντίθετες μεριές.

Αυτό δεν έκανε καθώς και με την δρασκελιά του έδεσε και τα ποτάμια;  Μια συνεχής προσπάθεια του ανθρώπου για την υπέρβαση…

Χρόνια και εκείνα!  Σήμερα πολλά έχουν ξεχαστεί και τέτοιες περιγραφές παλιές έχουν σβηστεί από την θύμηση των ανθρώπων.

Κάτι τέτοιο όμως είχε να κάνει με ολόκληρο τον ορεινό χώρο.  Δεν ήταν κάτι το περιορισμένο, το τοπικό.  Ρωτήστε τους παλαιότερους να σάς πουν και με την ευκαιρία να θυμηθούν το χωριό τους.  Μονοπάτια σκαρφάλωναν στους ζυγούς-διάσελα και το πόδι είχε τον πρώτο λόγο.

Σήμερα το περπάτημα έχασε το δρόμο του και μαζί του έσβησε και η άλλη πατρίδα μας, η Ελλάδα, που δεν μάθαμε ποτέ εμείς οι νεώτεροι.

Έμεινε μόνο σ’ αυτούς που πεισμωτικά συνεχίζουν να οδοιπορούν σαν άλλοι Δον-Κιχώτες στα ορεινά, να διαβάζουν τα παλιά και να προσπαθούν να ανιχνεύσουν μέσα από τα απομεινάρια του σήμερα, το παρελθόν μας, που αργοσβήνει…

Β.  Μονοπάτια,  δρόμοι επικοινωνίας

Ο δρόμος είναι μακρύς και δεν λέει να τελειώσει. Για ώρες γυροφέρναμε μέσα στα δάση, και στις ρεματιές, ανηφορίζαμε ράχες όπου το χιόνι σκέπαζε τα πάντα, ξαναπέφταμε στο ποτάμι όπου παλιά σιδερένια γέφυρα (Belley) σε πέρναγε απέναντι..

Κάθε τόσο καλύβια σκόρπια, αγροτόσπιτα απομονωμένα στις πλαγιές και στις ρεματιές δίπλα διασταυρώσεις με παλιό εικονοστάσι, και αναμονή για την εμφάνιση κάποιου μικροοικισμού η χωριού.  Όλα γύρω φυσικά και όμορφα, θυμίζουν εικόνες από παραμύθια.

7
Πετρόστητο μονοπάτι στο Ασπρόρρεμα Αγράφων, κεντρικά Άγραφα, νομός Ευρυτανίας

Η μαγεία του χώρου, οι ψηλές επιβλητικές κορφές, τα τόσα κορφοβούνια, άλλαζαν όψη καθώς μετακινιόμασταν ανάμεσά τους.  Δεν είχαμε να κάνουμε και πολλά.  Έπρεπε να συνεχίζουμε να βηματίζουμε και αυτό κάναμε.

Τα εικονοστάσια, διακριτικές παρουσίες σηματοδοτούν την  αλλαγή του σκηνικού και προειδοποιούν για την ορθή κατεύθυνση. Αν η παρουσία ενός εικονοστασίου, όσο και λιτή και να είναι δεν μπορεί να ξεφύγει απ το μάτι, η παρουσία  των παλαιών μονοπατιών, στέκεται διακριτική. Τα μονοπάτια δεν έχουν κάτι να «ορθώσουν», δεν έχουν κάτι να προβάλλουν.  Μια διακριτική γραμμή  χαραγμένη στο έδαφος, ελίσσεται κατά μήκος των υδάτινων ροών, άλλοτε χάνεται γιατί προσπαθεί να περάσει στην αντίπερα όχθη ενός ποταμού και άλλοτε ελίσσεται σε καγκέλια για να μπορέσει να ψηλώσει και ξεπεράσει τον ζυγό.

8
Μονοπάτι στο ρέμα της Φτέρης, κεντρικά Άγραφα, Ευρυτανία

Μέσα απ όλα αυτά τα παλιά μονοπάτια, η ανθρώπινη μεγαλοσύνη εξ ανάγκης  ανέβηκε ψηλά τόσο ψηλά που έφτασε και ξεπέρασε κι αυτές τις ολόγυρα όρθιες, επιβλητικές κορφές.  Ο αναζητητής  του φυσικού, του λιτού, του άλλου τρόπου ζωής πρέπει να συγχρονιστεί με την ανάσα του  τόπου, να αφουγκραστεί τους ιδιαίτερους κτύπους της, για να  γευτεί τον πλούτο της Θείας δωρεάς.  Υποκλίνεσαι και σιγοψιθυρίζεις,

«Ευλογημένη τούτη η στιγμή που αξιώθηκα και πέρασα τούτο το διάσελο, «οι πύλες» μου επέτρεψαν να διαβώ ακόμη μια φορά..

Κρυμμένα, με νεροφαγώματα τα περάσματα, καμωμένα απ  ανθρώπους και ζώα, προσφέρονται έτσι απλά.  Αναλογίζομαι τον κόπο και την προσπάθεια που χρειάστηκε για να μπορώ εγώ να πατάω πάνω τους..

Αυτά τα μονοπάτια ανάμεσα στα δύσβατα βουνά, οδηγούσαν τους ανθρώπους μακριά απ τις κατοικίες τους, στα αστικά κέντρα και πάλι τους έφερναν  πίσω στα σπιτικά τους.  Ήταν η μόνη ζωντανή σύνδεση των ορεινών με τον έξω κόσμο.  Στην στράτα, άλλοτε με γέλια και πειράγματα για να ξεχνούν τα βάσανά τους οι νεώτεροι, και με βογγητά και αναθεματισμούς οι γεροντότεροι.  Η σωματική αντοχή δεν ήταν ίδια για όλους.

Φορτωμένοι οι ίδιοι και τα ζώα, περπάταγαν για ώρες, μέρες στην στράτα, στα μονοπάτια που είχαν ανοίξει οι ίδιοι τόσα χρόνια πήγαινε-έλα στα μεγάλα εμπορικά κέντρα.  Δεν υπήρχαν δρόμοι και οι αποστάσεις ήταν μεγάλες για το Καρπενήσι, την Καρδίτσα, το Μουζάκι, την Άρτα, το Θέρμο, την Σπερχειάδα, την Λαμία.

9
στο μονοπάτι της Φτέρης

Μαρτυρική ήταν η μεταφορά εφοδίων από τα εμπορικά κέντρα που ήταν συνήθως και κέντρα κρατικών διανομών τροφίμων.  Οι πιο φτωχοί των ορεινών χωριών, της Ευρυτανίας, της Καρδίτσας χρησιμοποιούσαν την πλάτη τους φορτωμένοι με το σκοινί  (ζαλίγκα) για να μεταφέρουν τα τρόφιμα, και λίγα χρήσιμα απ το εμπόριο που τους έλειπαν, για να συμπληρώσουν τη στοιχειώδη συντήρησή τους.  Φτωχοί οι περισσότεροι που δεν διέθεταν ούτε ένα ζωντανό –ούτε λόγος για να πληρώσουν γι αγώγι- οπότε αδέκαροι διέθεταν μόνο την πλάτη τους και τα ποδάρια τους για τις μεταφορές.  Ξεκινούσαν μπουλούκια χωριανοί και στον δρόμο αυγατίζονταν σμίγοντας και με άλλους κοντοχωριανούς.

Λίγο ξεροκόμματο για φαγητό, ποδεμένοι με γουρουνοτσάρουχα και στην πλάτη 30 – 40 οκάδες τρόφιμα.  Δυο-τρείς μέρες δρόμο με επιστροφή χρειάζονταν, χωρίς καθυστερήσεις στις κρατικές διανομές (στάρι, αλάτι, καπνός, φωτιστικό πετρέλαιο κλπ.).  Στον δρόμο δεν έφτανε το ψωμί και έφτιαχναν πρόχειρη κουλούρα με το αλεύρι, που κουβαλούσαν για να σταματήσουν την πείνα.

Συνέχιζαν να ανηφορίζουν στο χαραγμένο μονοπάτι πάνω στο ορεινό σώμα,  που περνούσε στα 1.800 μ. ακόμη και στα 2.000 μ. μερικές φορές.

Χειμώνα καιρό μέσα σε χιονοθύελλες έπρεπε να πηγαινοέρχονται.  Κάμποσοι έμειναν για πάντα στην στράτα, δεν άντεξαν..  Παντού φτώχια, πείνα και δυστυχία, «χρόνια αγύριστα νάναι» ακούς τους γέροντες.

«Πόσοι Ευρυτάνες δεν έχασαν τη ζωή τους όταν τους περνούσαν χειμώνα, δεν κυλίστηκαν στις σάρες και τις ρεματιές!  Ακόμη να φαρδύνουν τους δρομίσκους (μονοπάτια) που είναι στα περισσότερα μέρη κατσικόδρομοι (σύρμα).  Κόβεται του ταξιδιώτη η αναπνοή, όταν συναντηθούν στο δρόμο καραβάνια από αντίθετες πλευρές, κι όταν μάλιστα η συνάντηση αυτή γίνεται σε επικίνδυνο σημείο, που να χωρέσουν σε τόσο στενά δρομάκια, τόσοι όγκοι!» (Γούλα Γ. Δημοσθένη1946:88)

Αυτόν τον τρόπο ζωής που δεν τον ζήτησε κανείς αλλά τον βρήκαν από παππού και προσππάπο, οι κάτοικοι των ορεινών τον βρήκε και έμαθε να ζει μ αυτόν.  Όποιος δεν γεύτηκε αυτά τα χρόνια, δεν μπορεί να καταλάβει αυτόν τον τρόπο ζωής..

Μονοπάτια, γεφύρια πέτρινα και πρόχειρα καρέλια, χάνια και εικονοστάσια, να η απάντηση του ανθρώπινου μεγαλείου στις δυσκολίες του τόπου, να υπερβούν τους ζυγούς (διάσελα) να εξασφαλίσουν την επιτυχή έκβαση ενός εγχειρήματος…

Ατέλειωτες σκέψεις και αναφορές καθώς προχωράς στο μονοπάτι, βοηθούν να μικρύνει η απόσταση αντλώντας  δύναμη από τα παλιά.

Ωρών περπάτημα μας έφερε στον επόμενο μικροοικισμό.  Ο βασανιστικός ήλιος και το ανελέητο περπάτημα μας είχε μελώσει από ώρα.  Από ψηλά ο μπάρμπας που δούλευε στον μπαχτσέ του, μας φώναξε για μια ανάσα.  Ήμασταν στον οικισμό Καρβασαρά, (παραφθορά της λέξης Καραβάν-Σεράι) δίπλα στον Αγραφιώτη ποταμό.  Είχαμε μπόλικο δρόμο  μπροστά και άλλο τόσο που είχαμε αφήσει πίσω, ήμασταν στη μέση του  ..πουθενά.  Στην παγκάδα της σκιασμένης βεραντούλας συνήλθαμε, και με το λουκουμάκι φέραμε το ζάχαρο στα φυσιολογικά επίπεδα.  Αν και μεσημέρι το ρακί που ακολούθησε φάνηκε φάρμακο και βάλσαμο, κατά κοινή διαπίστωση όλων μας.  Τούτη η στάση στην αρχή μιας κουραστικής ανηφοριάς, που θα ακολουθούσε ήταν σε σωστό μέρος καμωμένη.

Καθισμένοι στη σκιά, με την ματιά να ταξιδεύει ανάμεσα στα βουνά, οι κουβέντες μας είχαν χάσει το νόημα και τον δρόμο τους.. μια στάση κάναμε, μια ανάσα θα παίρναμε για να συνεχίσουμε.  Μια προσπάθεια της σκέψης να ανατρέξουμε  στο παρελθόν, που δεν έδειχνε να έχει μετακινηθεί στο σήμερα..

Ήταν άδικη η ζωή τότε; Πολλές φορές μοιάζει να ορθώνει εμπόδια, να δείχνει δύσκολη και δυσβάσταχτη.  Μπορεί να είναι; Ποιός να το αρνηθεί;

Οι άνθρωποι όμως τούτου του τόπου δεν εγκατέλειψαν την προσπάθεια.   Δεν πήραν των ομματιών τους, ρίχνοντας πέτρα πίσω.  Οι ίδιοι αναζήτησαν καταφύγιο ανάμεσα σ αυτές τις ανυπέρβλητες κορφές.  Αυτοί πλησίασαν και συμφιλιώθηκαν μ αυτές.  Τούτο το πάντρεμα γέννησε παλληκάρια, γέννησε ελεύθερη σκέψη.

Ρίζωσαν μέσα σ αυτά τα ρουμάνια, ανάμεσα στις ψηλές βουνοκορφές, εκεί που και ο ήλιος δείχνει ξεχασμένος, και όρθωσαν την δική τους φωνή.  Περπάτησαν σάρες και γκρέμια, «έδεσαν» νερά ποταμών με την δρασκελιά τους, ανακάλυψαν τρόπους με την πείρα τους, εκεί που η δύναμη της φύσης υπερτερούσε, και έστησαν ανθρώπινα καταλύματα για να δείξουν ότι είχαν παντρέψει το σκληρό με το φυσικό.

Σ αυτούς τους ανθρώπους που πάλεψαν και πέρασαν ανώνυμα στην ιστορία, στην ιστορία των ανθρώπων που δεν γράφτηκε ακόμη, στους ανώνυμους ήρωες, γύριζε από ώρα η σκέψη μου.

Ήταν στο νου μου  πολύ έντονα η ανθρώπινη παρουσία του Αγραφιώτη, μέρες τώρα καθώς γυροφέρναμε στα βουνά και ας μην συναντιόμασταν συχνά.  Είναι έντονα παρών o Αγραφιώτης κάτοικος, σε κάθε βηματισιά, και τα έργα του  τα βλέπεις  σε κάθε σημείο του χώρου.  Έχει αφήσει ανεξίτηλα τα σημάδια παντού και αυτά αντέχουν στο πέρασμα του χρόνου.  Είναι το τελευταίο «κομμάτι» του τόπου  μας, η τελευταία γωνιά, που το παρελθόν αρνείται να υποκύψει στο σπρώξιμο του χρόνου και της λήθης.  Τα σημάδια του παρελθόντος ρίζωσαν για καλά, μέσα από αιώνων πορεία φτάνοντας μέχρι τις μέρες μας, εκεί που όλα τα άλλα έχουν κιόλας χαθεί.

Γ. Ραντεβού στη Μεσοράχη, με τον μεγάλο καιρό

Ο καιρός είχε δείξει τις προθέσεις του και δεν άφηνε περιθώρια για  παρερμηνείες.  Εμείς από την δική μας μεριά είχαμε αποφασίσει να βγούμε να το συζητήσουμε μαζί του, και η συνάντηση ορίστηκε στο διάσελο της κοντινής Δίρφης στην Εύβοια (5). Σε υψόμετρο περίπου 1.000 μέτρα ήμασταν στην ώρα μας, ο καιρός όμως μάς είχε προλάβει αποβραδίς.  Σαν να μην συνέβαινε τίποτα, φωνάξαμε το όνομα της κορυφής που θέλαμε να σκαρφαλώσουμε.  Στην ουσία αποζητούσαμε την ευκαιρία να βρεθούμε στο διάσελο με καιρό, αλλά επειδή σήμερα οι δρόμοι περνούν τα διάσελα με ευκολία βάλαμε και κάτι περισσότερο, όπως το σκαρφάλωμα στο γειτονικό Ξεροβούνι.

9a
Στη ράχη της Δίρφης Ευβοίας

Ο καιρός σκυθρώπιασε, με κείνο τον τρόπο που αυτός ξέρει, χωρίς να μάς το αρνηθεί ή να δείξει ότι προσεβλήθη.  Έδειξε απλά τις προθέσεις του και αυτό ήταν αρκετό.  Είχαμε γελαστεί. Όμως αντί να πάρουμε τα πόδια μας και να στραφούμε σε άτακτη φυγή, τολμήσαμε να παρατείνουμε την παραμονή μας στο διάσελο.

Ολόγυρα δεν φαινόταν τίποτα.  Όλα τα στοιχεία της αγριεμένης φύσης παρόντα.  Ο παγωμένος αγέρας ερχόταν από το Αιγαίο με τρομακτική δύναμη, έχοντας κατεύθυνση βορειοανατολική.  Το χιόνι σε μικροσκοπικές μπαλίτσες κεφαλιού καρφίτσας χτυπούσαν πάνω στα γυμνά μέρη του προσώπου και σούβλιζαν.  Χιόνι πασπάλα, καινούργιο, βγαλμένο απ’ την δύναμη του αγέρα σε όλο το τοπίο.  Όπου στεκόταν είχε παγώσει και κάθε νέο ανεμοδούρι δεν εύρισκε τόπο και τρόπο να καθίσει και στριφογύριζε.

Κινήσαμε τα πόδια μας πάνω στη ράχη με δυσκολία, για να τα δουλέψουμε περισσότερο και όχι για κάτι συγκεκριμένο.  Πριν μας χωρίσει η δύναμη του αγέρα αγκαλιαστήκαμε και ανταλλάξαμε φωναχτά –αφού ήταν ο μόνος τρόπος να ακουστούμε-  τι θα κάναμε.

10
Ανηφορίζοντας στη Μεσοράχη με καιρό Ι

Μετά, ο καθένας με τον τρόπο του, προσπάθησε να γνωρίσει τον μεγάλο καιρό.  Έστω και λίγα βήματα ήταν ένδειξη καλής θέλησης και ένα μέτρο ελέγχου κόντρα στη δύναμη του αγέρα που λυσσομανούσε ολόγυρα και  έκανε στο λαβύρινθο του αυτιού να ακούγονται πρωτόγνωρα χτυπήματα.  Τα χείλια κρέμασαν, η φωνή δεν έβγαινε, και τα πόδια μόνον έκαναν προσπάθειες.

Όσα μέτρα γινόντουσαν κόντρα στον καιρό, τόσο πιότερα εισχωρούσαμε μέσα του, σπρωγμένοι από μία αλλόκοτη αίσθηση.  Προχωρείς για να προχωρήσεις αφού αυτή είναι η σημαία της αλλιώτικης νίκης και όχι η ψηλότερη κορφή.

11
Ανηφορίζοντας στη Μεσοράχη με καιρό ΙΙ

Δεν έχεις μέρος να καθίσεις, ούτε χώρο να σταθείς.  Έχεις διαλέξει τη ράχη, κάτι σαν την κόψη του ξυραφιού.  Δοκιμάζεις όσο θέλεις και μετά, αφού υποκλιθείς στον καιρό, παίρνεις το δρόμο της επιστροφής.  Λίγα μέτρα να χαμηλώσεις και όλα θα αλλάξουν, και .. όμως δεν το κάνεις.

Θέλεις να παρατείνεις την παραμονή σου στο διάσελο, θέλεις να αντέξεις μ’ αυτόν τον καιρό, θέλεις να ζήσεις κάτι απ τη δύναμη των παλιών που πεζοπορώντας προσπαθούσαν, με κάθε καιρό, να πάνε παραπέρα.  Θέλεις, τέλος, να ξεφύγεις απ’ αυτό το παιχνίδισμα που σ’ έφερε εδώ.

Ίσως για λίγο, για μία στιγμή να μπορέσεις να το ζήσεις, αλλά μοιάζει ουτοπία.  Τα χρόνια άλλαξαν και οι άνθρωποι έφυγαν μακριά από το δύσκολο παρελθόν και ούτε για παιγνίδι δεν το αναπολούν.

12
Κατεβαίνοντας απ τη Μεσοράχη με καιρό ΙΙΙ

Το διάσελο και ο καιρός τι να σου κάνουν, όταν έλειψαν οι πραγματικές –φυσικές (δύσκολες) συνθήκες επιβίωσης!  Εύκολα ξεχνάμε ότι και στα παιγνίδια πρέπει να παίρνεις στα  σοβαρά τους κανόνες τους, ακόμη και όταν μεγαλώσεις, που, αν θέλουμε να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους,  είναι από πάντα οι ρυθμιστές του κόσμου στην ανθρώπινη πορεία.

Τάκης Ντάσιος, 1986

Παραπομπές

(1) Αργιθέα, ορεινός Δήμος στα ΝΔ. του νομού Καρδίτσας, που  γειτνιάζει με τη Θεσσαλία, Ευρυτανία, Επαρχία του Βάλτου (Αιτωλοακαρνανία) και τον Δήμο Τετραφυλλίας (Ήπειρο).  Τα παλιά χρόνια, κατά τους χειμωνιάτικους μήνες συχνά ακούγαμε από το ραδιόφωνο ότι παραμένουν αποκλεισμένα τα 24 χωριά της Αργιθέας.  Στην περιοχή της Αργιθέας, βρίσκονται οι βουνοσειρές: Καράβας,2.184 μ.,  Γκαβέλου,2.154 μ., Τσουρνάτου, 2.129 μ., και Σιμίνικον, 1.775 μ με τας διόδους (περάσματα): Μαρτεντζικού, Τυμπάνου και Οξιάς, ανατολικά προς τη Θεσσαλία.  Τρεις ποταμοί διασχίζουν την περιοχή η Πετρίλου Ποταμιά ή Κνισόβου, Ποταμιά και η Παλιοχωρίτικη και χύνονται στον Αχελώο ποταμό, που αποτελεί το Βόρειο-δυτικό όριο της περιοχής της Αργιθέας.  Τα περάσματα του ποταμού Αχελώου, απ τις γέφυρες Κοράκου, Αυλακίου και Τέμπλας για είσοδο στους νομούς Αιτωλοακαρνανίας και Άρτας.

(2) Άγραφα, ο γεωγραφικός χώρος, που ορθώνεται σιγά –σιγά πάνω από τη Λαμία και φτάνει μέχρι τον Αχελώο ποταμό και από το Καρπενήσι έως την Καρδίτσα, γεμάτος ψηλά βουνά και απότομες ρεματιές, είναι ο χώρος των Αγράφων.  Στις μέρες μας τα Άγραφα συγκροτούνται από το βόρειο τμήμα του νομού Ευρυτανίας (Ευρυτανικά Άγραφα) και το δυτικό τμήμα του νομού Καρδίτσας ( Θεσσαλικά Άγραφα).  Το μεγαλύτερο μάκρος της περιοχής των Αγράφων από Βορρά προς Νότο είναι 60 χιλ. (σε ευθεία γραμμή) και από Ανατολή προς Δύση 75 χιλ.  Η συνολική τους έκταση είναι 2.608.000 στρ.  Το εσωτερικό των Αγράφων αποτελείται από γιγαντιαίες αλλεπάλληλες πτυχώσεις, που συγκροτούν μαζί με τις χαράδρες, ένα επιβλητικά δαιδαλώδες συμπλέγματα, από ορεινούς όγκους με απότομες πλαγιές, που καταλήγουν σε κοίτες ποταμών.  Λένε οι παλιοί, ότι, όταν ο Θεός έφτιαχνε τον κόσμο πήρε μία χούφτα από χώμα και το πέρασε σε «σίτα», το εύφορο πέρασε απ αυτήν και έγιναν οι κάμποι, οι πέτρες και τα χοντράδια έπεσαν στη γη και γεννήθηκαν τα Άγραφα.  Στα Άγραφα, το σκληρό είναι όμορφο, το απλό είναι πραγματικό και το φυσικό είναι το ζητούμενο, εξαρτάται, όμως, από τον τρόπο προσέγγισης.  (Ντάσιου Τάκη1999:10)

(3) Ο φωτογράφος Σπύρος Μελετζής γεννήθηκε στην Ίμβρο το 1906.  Πρώτη επαφή με τη φωτογραφία στην Αλεξανδρούπολη (1922 -1927).  Στις αρχές του 1928, φτάνει στην Αθήνα και για δώδεκα χρόνια δουλεύει στο φωτογραφείο Μπούκα.  Το 1938 πραγματοποιεί τη πρώτη του μεγάλη καλλιτεχνική φωτογραφική του περιοδεία στην Ήπειρο και η δουλειά του παρουσιάστηκε στην Έκθεση τοπίων Ηπείρου, που έγινε στον «Παρνασσό» το 1939.  Το 1940, με αποστολή του ΕΟΤ, φωτογραφίζει την Κεφαλονιά.  Από το 1941 -1944 συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση και φωτογράφιση της ένοπλης πάλης του λαού μας.  Μετά την απελευθέρωση πήρε μέρος σε πολλές διεθνείς εκθέσεις και διοργάνωσε πολλές δικές του ατομικές εκθέσεις, τόσο στην Αθήνα, όσο και στην άλλη Ελλάδα και την Κύπρο.  Από το 1950 κι ύστερα αρχίζει μια συστηματική μελέτη και ειδίκευση φωτογράφισης των αρχαιολογικών μνημείων της χώρας.  Η προσπάθεια αυτή. Παράλληλη με την τουριστική περίοδο της χώρας, θα δώσει μια σειρά νέου τύπου αρχαιολογικών βιβλίων (οδηγών), που αντικατέστησαν τις παραδοσιακές κάρτες και βοήθησαν στην προβολή αλλά και την γνωριμία με την πολιτιστική μας κληρονομιά.  Έχει δημοσιεύσει τα βιβλία (οδηγούς): Εθνικό Αρχαιολογικό μουσείο, Δελφοί, Ακρόπολη, Επίδαυρος, Ρόδος, Ολυμπία, Σούνιο, Όσιος Λουκάς, Κόρινθος, Μυκήναι.  Με τους Αντάρτες στα βουνά, Όλυμπος, Θράκη, απ το αρχείο του Σπύρου Μελετζή, Φωτογραφίζοντας τη Θεσπρωτία.  Κατά καιρούς έκανε επίσης μεγάλα επίκαιρα φωτογραφικά ρεπορτάζ, όπως δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά.  Η AFIAP του έχει απονείμει τη διάκριση του τεχνοκρίτη.  Έχει ειδικευθεί επίσης στο πορτραίτο και έχει δώσει πολλά πορτραίτα πολιτικών, καλλιτεχνών, επιστημόνων κ.τ.λ. («Portfolio: Σπύρος Μελετζής, Τάκης Τλούπας, Κώστας Μπαλάφας, Δημήτρης Λέτσιος» στο Φωτογραφία τεύχος 11, Ιαν.-Φεβρ. 1979

(4) Ο Δημήτριος Λουκόπουλος, δημοδιδάσκαλος από την Αρτοτίνα Φωκίδας, στον πρόλογο του βιβλίου «στ Άγραφα» γράφει: ..το παίρνω απ τον εαυτό μου.  Αν τύχει να διαβάσω βιβλίο για ταξίδι, για περιοδεία, μου φαίνεται πως κι εγώ ταξιδεύω.  Βλέπω, αισθάνομαι, όπως κι αυτός που είδε με τα μάτια του κι έγραψε, αυτά που διαβάζω.  Απ αυτή τη σκέψη αντλώντας έμπνευση, μου ήρθε να γράψω και τούτο το βιβλίο.  Με ικανοποιεί το κέρδος που θα έχω, αν κάμω κι άλλους συντρόφους σ ένα μου ταξίδι, όπου ανάσανα κι αναγάλλιασα έξω από τη συνηθισμένη μονότονη ζωή της πόλης και της ακινησίας (Δ.Λ.). Μερικά απ τα βιβλία του είναι:  Στ΄ Άγραφα ένα ταξίδι με εικόνες,1929, Στα βουνά του Κατσαντώνη,1930,  Τα ποιμενικά, Αιτωλικαί οικήσεις σκεύη και τροφαί., 1984, Δωδώνη, Νεοελληνική μυθολογία (Ζώα –φυτά), 1940

(5) Δίρφη Ευβοίας, βρίσκεται στην κεντρική Εύβοια και εκτείνεται κατά μήκος των ανατολικών ακτών του νησιού  Στην κορυφή της υπήρχε στην αρχαιότητα ο ναός της Διρφύας Ήρας. Αν και η πυραμίδα της κορυφής της είναι γυμνή και κατάξερη, η Δίρφη μέχρι τα 1.200 μ., είναι κατάφυτη από έλατα, οξιές, καστανιές και πεύκα.  Η ψηλότερη κορυφή της είναι η Δέλφι, ύψ. 1743 μ., (Νέζη Νίκου1979: 147).  Το ενδιαφέρον των ορειβατών συγκεντρώνεται στη περιοχή της Δίρφης –Ξεροβουνιού, όπου βρίσκονται συγκεντρωμένα η ψηλή κορφή με την απότομη κι απέριττη πλαγιά της (ενδιαφέρουσα το χειμώνα), μερικά από τα πιο όμορφα μέρη του συγκροτήματος (λιβάδια, δάση, ρεματιές), το αναρριχητικό πεδίο του Ξεροβουνιού.  Μια ομαλή ανηφόρα στα αριστερά μας φέρνει στο καταφύγιο (0030ω., στη θέση Λειρί, υψ. 1.100 μ. θέσεις 29, πληροφορίες ΕΟΣ Χαλκίδας ή στον φύλακα στο χ. Στενή.  Απ το καταφύγιο δρομάκι μας φέρνει στον αυχένα κι από εκεί μένει η τελική πλαγιά που την ανεβαίνουμε συνήθως από την (συχνά ξέχιονη) νότια κόψη ( καταφύγιο –κορφή σε 0200ω.) (Αδαμακόπουλου Τ. Χατζηρβασάνη Β. Ματσούκα Π. 1986: 162-3)

Καταφύγιο ΕΟΣ Χαλκίδας «Μ. Νικολάου», σε υψόμετρο 1.120 μ, στο διάσελο Δίρφυος – Ξεροβουνίου.  Διαθέτει 50 κρεβάτια και είναι ανοιχτό κάθε Σαββατοκύριακο από τον Σεπτέμβριο μέχρι το Μάιο.  Τον υπόλοιπο χρόνο ανοίγει κατόπιν συνεννοήσεως.  Φύλακας καταφυγίου Αλέκος Καράπας, 6978442874 και 22210-99208.  ΕΟΣ Χαλκίδας 22210-25230 κάθε Τρίτη και Πέμπτη 1800-2100.  Τηλ. Καταφυγίου 22280-25665.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Λουκόπουλου Δημητρίου1929:Στα βουνά του Κατσαντώνη. εκδ. Βιβλιοπωλείον Ιωάννου Ν. Σιδέρη, εν Αθήναις

Λουκόπουλου Δημητρίου 1930: Στ Άγραφα, ένα ταξίδι με εικόνες, σειρά Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων, Νο 57, εκδ. Βιβλιοπωλείον Ιωάννου Ν. Σιδέρη, εν Αθήναις

Αναστασιάδη Σοφία1955: Η Πίνδος, εκδ. Αστήρ, Αθήνα

Στάθη Δ. Γεωργίου (Επιμέλεια–μετάφραση)1969:Leake William  (1805-1810) από το ημερολόγιον του Άγγλου περιηγητού, τύποις υιών Σωτ. Σχοινά, εν Βόλω

Στάθη Δ. Γεωργίου1971:Από τα άγραφα, ήτοι η άγραφη ιστορία παλαιά, νεωτέρα και σύγχρονος των θρυλικών Αγράφων της Πίνδου, της Αργιθέας και των χωριών της, δεύτερη έκδοση, Detroit, Michigan Η.Π.Α.

Τόσκα –Κάμπα Σούλα1981: Λαογραφικά Αργιθέας Θεσσαλικών Αγράφων, συμβολή στη λαογραφική έρευνα της περιοχής,  Αθήνα

Τσιτσά Κ. Σεραφείμ1981:Τα Άγραφα της Πίνδου (Θεσσαλικά και Ευρυτανικά Άγραφα με ειδικό χάρτη των Αγράφων, γεωγραφία, ιστορία, λαογραφία, τουρισμός, δάση, ορεινή οικονομία, 1η έκδοση 1967, επανέκδοση υπό συλλόγου των εν Λαρίση Καρδιτσιωτών «ο Καραϊσκάκης», Λάρισα

Σταμέλου Δημητρίου1982: Η μάνα στην ορεινή Ρούμελη, από τα χρόνια της τούρκικης σκλαβιάς ως την εποχή μας. εκδ. Δωδώνη

Μελετζή Σπύρου1984:Με τους αντάρτες στα βουνά, Γ΄ έκδοση, καλλιτεχνικές εκδόσεις Σ. Μελετζή –Ελένη Παπαδάκη, Αθήνα

Ψημμένου Τάκη1985:Αντάρτες στ Άγραφα (1946-1950), αναμνήσεις ενός αντάρτη, δεύτερη έκδοση, εκδ. Σύγχρονη εποχή, Αθήνα

Τυλιγάδα Σ. Ηλία1996:Ελλάς, τοπίο και φαντασία

Χατζηρβασάνη Βασίλη 1997 Νομός Καρδίτσας, εκδ. Ν.Α. Καρδίτσας

Ντάσιου Τάκη1999:Στ Άγραφα, εκδ. Μίλητος

Χόντζια Κ. Νίκου1999:Πετρίλο, Αθήνα

Αλεξάκη Π. Ελευθερίου2010:Ορεινή Στερεά Ελλάδα εθνογραφικό ημερολόγιο (1984-1991), εκδ. Δωδώνη

Περιηγήσεις, μονοπάτια: Θεσσαλία, Βόρεια Άγραφα, λίμνη Πλαστήρα, κλίμακας 1: 50.000

Στερεά Ελλάδα, Ευρυτανία, κλίμακας 1:100.000, εκδ. Ανάβαση

Ορειβατικός περιηγητικός χάρτης1998¨Ευρυτανία, Λίμνη Πλαστήρα, Αργιθέα, εκδ Ανάβαση

Περιηγητικός και πεζοπορικός χάρτης2004:Άγραφα, κλίμακας 1: 50.000,εκδ. Ανάβαση

Περιηγητικός & πεζοπορικός χάρτης 2006: Βόρεια Άγραφα, λίμνη Πλαστήρα, κλίμακας 1: 50.000, εκδ. Ανάβαση

Περιηγητικός & πεζοπορικός χάρτης 2009:Ευρυτανικά βουνά, κλίμακας 1:50.000, εκδ. Ανάβαση

Ντρενογιάννη Γιάννη2009: Στερεά Ελλάδα, Καρπενήσι –Άγραφα, σειρά Εξερευνήστε την Ελλάδα, ΕΘΝΟΣ

Γκολιομύτη Αναστασία – Δημητράτου Σπυρογεράσιμου «Λίμνη Πλαστήρα…αγραφιώτικη υδατογραφία» στο Περιηγήσεις, τεύχος 06, της Ημηρεσίας

Σωτηράκη Δημήτρη – Συκά Βασίλη «Ἀγραφα…το βασίλειο των βουνών», στο Περιηγήσεις τεύχος 76, της Ημερησίας

Καλογήρου Αντώνη «Άγραφα, μονοπάτια» στο περιηγήσεις τεύχος 76. της Ημηρεσίας

Πεζοπορικός χάρτης2009:Δίρφυς –Ξεροβούνι κλίμακας 1: 25.000 εκδ. Ανάβαση

Advertisements

One thought on “Διάσελα, μονοπάτια και μεσοράχες της ενδοχώρας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s